به مناسبت یک‌صد و سی و چهارمین سال‌‌روز نسل‌کشی هزاره‌ها در افغانستان، همایش آنلاین روز یک‌شنبه، ۲۷ سپتامبر ۲۰۲۶، به همت جامعه هزاره‌های حوزه نیوانگلند آمریکا و با حضور جمعی از فعالان حقوق بشر، فرهنگیان، پژوهشگران، استادان دانشگاه و اعضای جامعه مهاجر از نقاط مختلف جهان برگزار شد. اداره و گرداندگی این برنامه را دکتر هادی شهیدانی بر عهده داشت و سخنرانان به واکاوی ابعاد تاریخی، حقوقی، اجتماعی و سیاسی این فاجعه پرداختند.
نخستین سخنران برنامه، دکتر مستوره شفایی، پژوهشگر و فعال حقوق بشر، با اشاره به اینکه این مناسبت تنها برای سوگواری نیست بلکه فرآیندی برای آگاهی، مستندسازی، مسئولیت‌پذیری و دادخواهی است، اظهار داشت که جامعه هزاره بیش از یک قرن با کشتار، تبعیض، آوارگی، کوچ اجباری، حملات هدفمند و غصب زمین مواجه بوده است. وی با مرور جنایات تاریخی از عصر عبدالرحمن خان تا فجایع افشار، مزارشریف، یکاولنگ و حملات سال‌های اخیر، به گزارش سال ۲۰۲۵ مؤسسه نیولاینز اشاره کرد که ۶۱ حمله، ۴۷۳ کشته و ۶۸۱ زخمی را پس از بازگشت طالبان به قدرت ثبت کرده و آن را در چارچوب حقوقی نسل‌کشی دانسته است. دکتر شفایی تأکید کرد که بازخوانی تاریخ نباید برای برانگیختن نفرت باشد بلکه باید برای کشف حقیقت و حفظ شواهد مستند شود. وی تصریح کرد: «ما عدالت را برای انتقام نمی‌خواهیم؛ عدالت را می‌خواهیم تا جنایت تکرار نشود.» او همچنین بر برابری شهروندان، حاکمیت قانون، کرامت انسانی و بررسی مستقل جنایات جهت پاسخ‌گو ساختن عاملان تاکید نمود.
در ادامه، دکتر سیما سمر، رئیس پیشین کمیسیون حقوق بشر، بر مستندسازی دقیق و مداوم تأکید ورزید و اسناد موجود را برای قناعت‌دادن نهادهای بین‌المللی کافی ندانست. وی از پژوهشگران جوان خواست با کاوش در آرشیوهای تاریخی بریتانیا، روسیه و افغانستان و ثبت روایت‌های گذشته، این مدارک را تکمیل کنند. دکتر سمر بر تفکیک مسئولیت عاملان جنایت از هویت قومی تأکید کرد و افزود در بررسی جنایات تاریخی عصر عبدالرحمن خان یا اقدامات طالبان، نباید اعمال افراد و گروه‌های مشخص به مردم پشتون نسبت داده شود، بلکه مسئولیت متوجه فرماندهان، دستوردهندگان و ساختارهای جنایت‌کار است. او با تأکید بر رعایت اصل «آسیب نرساندن» برای حفظ امنیت مردم داخل کشور، خواستار پیگیری هم‌زمان عناوین «جنایت علیه بشریت» و «جرایم جنگی» در کنار نسل‌کشی شد و دادخواهی را یک روند مستمر و درازمدت خواند.
سپس دکتر محمدامین احمدی، پژوهشگر و استاد دانشگاه، با اشاره به سابقه ۱۳۰ تا ۱۴۰ ساله روند سرکوب و غصب زمین‌های هزاره‌ها در عصر عبدالرحمن خان، شناخت حقیقت را پیش‌شرط دستیابی به عدالت دانست. وی تأکید کرد که هدف از طرح نسل‌کشی، انتقام یا ساختن دوگانه «قربانی-مجرم» نیست، بلکه دفاع از حقوق هر فرد است. استاد احمدی با اشاره به وضعیت بلاتکلیف نسل‌های سوم و چهارم هزاره‌های آواره در ایران، آن را مسئله‌ای حاد و انسانی خواند. او درباره نقش دیاسپورا گفت که جامعه برون‌مرزی باید با تحقیقات علمی و مستندسازی دقیق محرومیت‌های سیستماتیک، صدای مردم داخل کشور باشد و تمام مشکلات را تنها در عنوان نسل‌کشی خلاصه نکند، بلکه مواردی مانند سلب مالکیت و بازداشت‌های خودسرانه را در چارچوب آزار و اذیت سیستماتیک بررسی نماید. دکتر احمدی با بیان اینکه هویت انسانی مقدم بر هر چیز است، موفقیت‌های علمی، اخلاق و وفاداری به سرمایه‌های فرهنگی (زبان فارسی و فرهنگ) را بزرگ‌ترین سرمایه هزاره‌ها دانست. وی در پایان به تحلیل نقش هند بریتانوی در اواخر قرن نوزدهم جهت ایجاد کشور حائل، استفاده از مفهوم «افغانیت» و پشتیبانی تسلیحاتی از عبدالرحمن پرداخت و درک مناسبات منطقه‌ای را برای آگاهی سیاسی جامعه ضروری دانست.
در ادامه، دکتر عباس بصیر، وزیر پیشین تحصیلات عالی، با تبیین تفاوت میان جنایت جنگی، جنایت علیه بشریت و نسل‌کشی، شاخص‌های هشداردهنده سازمان ملل از جمله تبعیض سیستماتیک، محرومیت از خدمات، انسانیت‌زدایی، تبلیغات نفرت و غصب منابع معیشتی را تشریح کرد. وی با بررسی فتواهای تکفیری دوره عبدالرحمن خان و مقایسه آن با حملات هدفمند کنونی به مکاتب، مساجد و مراکز درمانی، تأکید کرد که صرف‌نظر از اختلاف نظر حقوق‌دانان درباره عنوان دقیق جنایت، شواهد نشان می‌دهد هزاره‌ها در شرایط کنونی نیز در معرض خطر جدّی نسل‌کشی قرار دارند.
سپس استاد محمد هادی احمدی، کارشناس حقوق بین‌الملل، جنایات علیه هزاره‌ها را دارای ابعاد گسترده جمعیتی، جغرافیایی، اقتصادی و فرهنگی دانست و واژه «نسل‌زدایی» را برای بازتاب این رنج‌ها مناسب‌تر خواند. وی با استناد به اسناد دولتی و تاریخی موجود در کتاب تیمورخانوف—از جمله کاهش جمعیت یکاولنگ از ۱۷۰۰ خانواده به ۷۰۰ خانواده و بهسود از ۲۰ هزار به ۶۴۰۰ خانواده—و نیز آمار نژادنامه افغان اثر فیض‌محمد کاتب هزاره، ادعای کاهش شدید جمعیت هزاره‌ها را مبتنی بر اسناد دانست و خواستار پژوهش‌های روش‌مند و چندجانبه در این باره شد.
در بخش دیگری از همایش، حبیب‌الله محمدی، کارشناس روابط بین‌الملل و فعال حقوق بشر، تاریخ هزاره‌ها را روایت مبارزه برای حق حیات، هویت و کرامت دانست. وی چالش‌هایی چون ناامنی، کوچ اجباری، منازعات زمین، محرومیت آموزشی و حذف سیاسی را عناصر به‌هم‌پیوسته «بحران بقا» خواند و تأکید کرد که دفاع از حقوق نیازمند دستیابی به قدرت علمی، اقتصادی، دیپلماتیک و همبستگی ساختارمند است. او خاطرنشان کرد که هزاره‌ها باید از رنج خود دانش و از پراکندگی خود همبستگی بسازند، چرا که آینده از همین امروز آغاز می‌شود.
در پایان مراسم، قطعنامه رسمی ۵ ماده‌ای توسط بانو صفیه رضوانی قرائت شد. مهم‌ترین خواسته‌های مطرح‌شده در این قطعنامه عبارت بودند از: به‌رسمیت‌شناسی رسمی نسل‌کشی هزاره‌ها از سوی سازمان ملل متحد، کانادا، بریتانیا، ایالات متحده، اتحادیه اروپا و سایر دولت‌ها؛ ایجاد کمیسیون مستقل تحقیقاتی بین‌المللی برای ارائه شواهد به دیوان کیفری بین‌المللی (ICC)؛ اتخاذ تدابیر فوری حفاظتی و ایجاد مسیرهای امن پناهندگی؛ پیگرد قضایی و محاکمه عاملان جنایات؛ و تأمین حمایت‌های ویژه از زنان و دختران افغانستان همراه با به‌رسمیت‌شناسی رسمی «آپارتاید جنسیتی».
گزارش از طاهر رسا
